کتابهای ممنوعه در ایران ( به مناسبت روز کتاب و کتابخوانی) محسن سبزیان

کتابهای ممنوعه در ایران ( به مناسبت روز کتاب و کتابخوانی)

محسن سبزیان

کتاب وسیله‌ای است که دانش بشری ‌به مدد آن از تباه شدن مصون می‌ماند و به آیندگان منتقل می‌شود. کتاب محصول تجربه‌های‌ بشری و خلاقیت‏های ذهنی و آموخته‏های دراز مدت انسان است. سهم کتاب در انتقال دانش‏ها، گاهی ‌به مراتب بیشتر و فراتر از دیگر ابزار آموزشی است. کتاب، همچون خورشید، فضای زندگی را روشن می‌کند و به همگان نور، شور و گرما می‌بخشد. کتاب، مثل باران بر سرزمین دلها می‌بارد و اندیشه‌ها و کردارها را رونق، زیبایی و طراوت می‌دهد.

 کتاب، نقشی ‌به مانند پرندگان به آدمی دارد که او را برای اوج و بال کشیدن و پرواز آماده می‌سازد. در پرتو کتاب است که شکوفایی، سرسبزی و بالندگی فرهنگ ما به اوج می‌رسد. کتاب، والاترین جایگاه را در گستره‌های فردی و اجتماعی داراست که بر اندیشه‌ها و دلها می‌درخشد و پیوسته بر زندگانی نورافشانی خواهد کرد. مطالعه، غذای روح و درمان بیماری‌های فکری است. کتاب، معلمی ساده و صمیمی و همیشه در دسترس است که بی ادعا و بدون تکلف و منّت، آنچه دارد در اختیار ما می‌گذارد. مطالعه، با نیّت خالص، عبادتی ‌بزرگ است. لحظه‌ای نشستن در کتابخانه، حضور در محضر اندیشمندان قرون و فرزانگان زمان است. کتابخانه، معبد اهل علم و محراب پاک دانشجویی و علم‌آموزی است. هر که از کتاب و مطالعه بیگانه است، غریب و بی‌مونس است.

تأثیر عمیق کتاب در گسترش فرهنگ جامعه و سرعت بخشیدن به پیشرفت روزافزون آن، انکارناپذیر است و نمی‌توان توسعه و رشد همه جانبه جامعه را، بدون در نظر گرفتن مطالعه و کتاب مورد بحث و نظر قرار داد. از این جهت، کتاب و کتابخوانی، از مقوله‌های قابل توجه فرهنگی است که ترویج آن در جامعه ضروری ‌به نظر می‌رسد. پیرایش فرهنگ از زاویه‌های زیان‌آور و آرایش آن با پاکی و خلوص و گسترش آن در همه سطوح و برای تمام قشرهای جامعه، به تلاش و همبستگی همگانی نیازمند است که کتاب می‌تواند در این عرصه و میدان، به خوبی ‌به کار گرفته شود و کارایی خود را به نیکی ظاهر سازد. بی‌شک گسترش کتابخوانی ‌به عنوان ضرورتی اجتناب‌ناپذیر، تنها زمانی‌ به فرهنگی عمومی تبدیل می‌شود که جامعه آن را نیازی پایان‌ناپذیر و وسیله‌ای ‌برای رشد و پویایی شخصیت خود بداند و مطالعه، در کنار سایر کارهای روزانه، در زندگی مردم وارد شود و اینگونه نباشد که کتاب، به افراد خاصی از جامعه اختصاص داشته باشد؛ بلکه همگان تکامل و پیشرفت را در انس با کتاب بدانند. البته گسترش کتابخانه و چاپ فراوان کتاب و کارهایی مثل این نیز بی‌تأثیر نیست، ولی نکته مهم، همان ایجاد میل و انگیزه در افکار جامعه است؛ یعنی‌ برنامه‌ریزی‌ها به گونه‌ای‌ باشد که احساس نیاز به کتاب در جامعه زنده شود.

برای ایجاد علاقه به کتاب و کتابخوانی، عوامل متعددی نقش دارند که نخستین آنها «خانواده» است. در واقع نقطه آغازین ایجاد عشق و علاقه به کتاب و کتابخوانی از خانواده آغاز می‌گردد؛ زیرا طبق دیدگاه روان‌شناسان، شخصیت و هویت کودک در قدم اول در خانواده شکل می‌گیرد. به طور طبیعی والدین علاقه مند به کتاب فرزندانی دوستدار مطالعه خواهند داشت و عکس آن نیز صادق است. تجربه نشان داده است که فرزندانی ‌که در خانواده‌های اهل دانش بزرگ می‌شوند، میزان مطالعه و گرایش به کتابخوانی در آنان نسبت به خانواده‌هایی ‌که تمایلی ‌به کتاب و مطالعه ندارند بسیار بیشتر است. اکثر دانشمندان در خانواده‌هایی رشد نموده اند که والدین آنان اهل مطالعه و پژوهش بوده اند. زمانی ‌که فرزندی می‌بیند که کتابخانه ای در خانه هست و پدر و مادر و همگی اعضای خانواده، ساعاتی را به مطالعه اختصاص می‌دهند، دیگر، حتی نیاز به گفتن این که «باید مطالعه کنی» وجود ندارد.

فهرست کتاب‌ها و مطبوعات ممنوع در ایران، فهرستی از آثار چاپی است که انتشار آنها در ایران ممنوع بوده یا هم ‌اینک ممنوع می‌باشد. بعد از مصوبه ۱۳۶۷ شورای عالی انقلاب فرهنگی مبنی ‌بر «ضوابط نشر کتاب»، فرآیند اخذ «مجوز پیش از انتشار» رسماً از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در ایران آغاز شد. از تاریخ ۱۳۶۷ تاکنون، همه کتاب‌های منتشر شده در ایران باید قبل از انتشار از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مجوز بگیرند. البته مجوزها چند نوع هستند، مجوز مشروط کتاب یکی از آنهاست، یعنی مشروط بر این که برابر خواسته‌های ممیزان جزئی یا چیزی حذف شود یا تغییر بنیادی داشته باشد. در این مدت، غیر از اصلاحات و سانسورهایی ‌که بر محتوا و جملات متن اعمال شده‌ است، کتاب‌هایی هم از دریافت «مجوز پیش از انتشار» محروم مانده‌اند یا حتی پس از انتشار، مجوز توزیع نگرفته‌اند یا مجوز پیش از چاپ آنها برای چاپ‌های ‌بعدی ‌باطل شده ‌است؛ یا بعد از چاپ از بازار فروش کتاب جمع‌آوری می‌شوند. البته در برخی موارد غیر از وزارت ارشاد سازمان‌های دیگر هم اجازه دخالت در امور فرهنگی را به خود داده‌اند و شاید کتاب‌هایی را معدوم یا با نگارنده آنها برخورد کرده‌اند. کتابهای ممنوعه دیگری در باب ریشه ادیان نوشته شده مانند: کتاب «از میترا تا محمد» نوشته «سیاوش اوستا» (حسن عباسی).

در انتها کتاب می‌تواند به عنوان بهترین دوست در کنار شما در سخت‌ترین شرایط و بهترین لحظاتتون باشد و قابل ذکر است که جمهوری اسلامی ایران از انتشار آثار زیادی ‌به دلیل مناسب نبودن و متعارف نبودن با قوانین جمهوری اسلامی ایران و در اصل به دلیل آگاه سازی مردم و افشاگری محکوم و منتشر نشدند و نویسندگانی‌ که هنوز در زندان ها هستند و فراموش شدند.

مقاله در ماهنامه بشریت شماره 241